De Kosmische Soeverein en de Verstoorde Orde: Een Diepgaande Analyse van de Term 'Lord of All' en de Historische Parallellen in de Leidse Papyrus Ipuwer
In het hart van de Nederlandse archeologische traditie, gehuisvest in het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden, bevindt zich een document dat al bijna twee eeuwen het brandpunt vormt van een intensief debat tussen egyptologen, historici en bijbelgeleerden.1 Dit document, officieel gecatalogiseerd als Papyrus Leiden I 344 recto, staat algemeen bekend als de 'Admonitions of Ipuwer' of de 'Klaagzangen van Ipuwer'.3 Een alternatieve en meer tekstkritische titel voor dit werk is 'The Dialogue of Ipuwer and the Lord of All', in het Nederlands treffend vertaald of beschreven als 'Een wereld op z'n kop'.2 De kern van dit geschrift draait om de totale ineenstorting van de Egyptische maatschappij, een catastrofe die door velen wordt gezien als de Egyptische tegenhanger van de bijbelse plagen en de uittocht onder leiding van Mozes.1 Centraal in deze literaire en historische crisis staat de figuur van de 'Lord of All', een term die niet slechts een titel is, maar een diepe kosmologische en ontologische betekenis draagt in de Oudegyptische religie.8
De Conceptuele Grondslagen van de 'Lord of All' (Neb-er-djer)
De term 'Lord of All', in het Egyptisch weergegeven als nb-r-Dr (Neb-er-djer), is een van de meest verheven epitheta die aan een godheid of, in specifieke contexten, aan de farao konden worden toegekend.9 De letterlijke vertaling van deze hiëroglifische constructie is 'Heer tot aan de grens' of 'Heer van het uiterste', wat duidt op een macht die zich uitstrekt tot de uiterste grenzen van de schepping.8 Het begrijpen van deze term vereist een duik in de Egyptische kosmogonie, waarbij de 'Lord of All' wordt geïdentificeerd met de schepper-god die de chaos (Nun) overwon om de geordende wereld (Ma'at) tot stand te brengen.9
Etymologie en Kosmologische Betekenis
De term nb-r-Dr is opgebouwd uit het zelfstandig naamwoord nb (heer), het voorzetsel r (tot aan) en het zelfstandig naamwoord Dr (grens of limiet).8 In de religieuze teksten van het Middenrijk, zoals de Sarcofaagteksten (Coffin Texts), wordt dit epitheton vaak geassocieerd met Atum of Ra, de zonnegod die als de bron van alle leven wordt beschouwd.9 In de Heliopolitaanse kosmogonie vertegenwoordigt Atum de 'ene' die 'velen' werd; hij is de monade waaruit de gehele pluriforme werkelijkheid is voortgekomen.13 De titel 'Lord of All' impliceert dus niet alleen politieke heerschappij, maar een existentiële soevereiniteit over de gehele kosmos, inclusief de goden, de mensen en de elementen.8
Component | Egyptisch | Betekenis in de Context van Soevereiniteit |
Heer | nb | Bezitter, meester, degene met absolute autoriteit.8 |
Tot aan | r | De reikwijdte van de macht, geen enkele plek is uitgezonderd.9 |
Grens/Limiet | Dr | Het einde van de bekende wereld en de overgang naar de oneindigheid.8 |
Deze godheid wordt in de teksten vaak omschreven als degene die de mensheid schiep uit zijn tranen.13 In de Hermopolitaanse kosmogonie doet de schepper-god de uitspraak: "Mensen ontstonden uit de tranen die uit mijn oog kwamen".13 Dit benadrukt de intieme, zij het soms pijnlijke, relatie tussen de 'Lord of All' en zijn schepping. Wanneer Ipuwer in de Leidse papyrus deze figuur aanspreekt, doet hij dat vanuit een positie van diepe existentiële crisis: hij daagt de schepper uit om verantwoording af te leggen voor de chaos die de wereld heeft overgenomen.10
De 'Lord of All' in de Dialoog met Ipuwer
In de context van Papyrus Leiden I 344 is de identiteit van de 'Lord of All' een onderwerp van fel academisch debat.10 Sommige geleerden, zoals Enmarch, suggereren dat Ipuwer zich richt tot de farao, die als de levende representant van de godheid op aarde werd beschouwd.10 De farao was immers verantwoordelijk voor het handhaven van Ma'at (orde, waarheid en gerechtigheid).17 Een falende staat werd gezien als een falende koning, en bij uitbreiding als een verstoring van de goddelijke wil.17
Anderen wijzen er echter op dat de titels en de aard van de klachten in de papyrus zo fundamenteel zijn dat Ipuwer waarschijnlijk de schepper-god zelf aanspreekt.10 De titel nb-r-Dr werd in het Middenrijk vaker gebruikt voor een godheid dan voor een menselijke heerser.10 Ipuwer vraagt zich in feite af: "Waar is de Lord of All? Slaapt hij?".10 Dit sluit aan bij de traditie van de 'theodicee' in de Egyptische literatuur, waarbij de rechtvaardigheid van de goden in een lijdende wereld kritisch tegen het licht wordt gehouden.5 Het werk 'Een wereld op z'n kop' analyseert deze dialoog als een diepgaande verkenning van menselijke motivatie en goddelijke rechtvaardigheid.5
De Papyrus Ipuwer: 'Een Wereld op z'n Kop' in Leiden
De aanwezigheid van de Ipuwer-papyrus in het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) te Leiden is van onschatbare waarde voor de studie van de overgang tussen het Middenrijk en de Tweede Tussenperiode van Egypte.2 De papyrus werd in 1828 door de Nederlandse staat verworven uit de collectie van Giovanni Anastasi, de Zweeds-Noorse consul in Egypte.1 Sinds die tijd is het document, met zijn 17 kolommen tekst in een verfijnd hiëratisch schrift, een hoeksteen van de Leidse collectie.2
Beschrijving en Fysieke Context
De papyrus is geschreven op de 'recto'-zijde van het blad, wat betekent dat de tekst van Ipuwer de primaire inhoud is waarvoor de papyrus oorspronkelijk werd geprepareerd.2 Op de achterzijde ('verso') bevindt zich een hymne aan de god Amon, die uit een latere periode dateert.2 Dit hergebruik van papyrus was gebruikelijk in het oude Egypte en wijst op de waarde van het schrijfmateriaal.2
De tekst van Ipuwer wordt door egyptologen ingedeeld bij de zogenaamde 'National Distress'-literatuur of 'pessimistische poëzie'.17 Dit genre bloeide op tijdens het Middenrijk en kenmerkt zich door een scherp contrast tussen de ideale orde uit het verleden en de chaotische realiteit van het heden.17 De metafoor van het 'pottenbakkerswiel' is hierin cruciaal: "Het land draait rond als een pottenbakkerswiel" (Papyrus 2:8).7 Dit beeld suggereert niet alleen beweging, maar een volledige omkering van de sociale en natuurlijke orde.7
Het Genre en de Historische Validiteit
Er bestaat een fundamentele onenigheid over de vraag of de papyrus een historisch verslag is van een specifieke crisis of een puur literair werk bedoeld als politieke propaganda.17
De Literaire Visie: Moderne egyptologen zoals Miriam Lichtheim en Joshua Mark beschouwen de Admonitions als een vorm van didactische wijsheidsliteratuur.17 Het doel zou zijn om het belang van een sterke centrale overheid te benadrukken door een gruwelijk beeld te schetsen van wat er gebeurt als die macht wegvalt.17
De Historische Visie: Andere geleerden en bijbelgetrouwe onderzoekers zien de papyrus als een ooggetuigenverslag van een daadwerkelijke ineenstorting.1 Zij wijzen op de specifieke details – zoals de vervuiling van de rivier en de opstand van slaven – die te concreet zouden zijn om louter metaforisch te zijn.1
De titel 'Een wereld op z'n kop' (A World Upturned) refereert aan de analyse van Enmarch, die de receptiegeschiedenis van het gedicht onderzoekt en concludeert dat de tekst een diepe indruk moet hebben achtergelaten op de Egyptenaren zelf, aangezien het eeuwenlang werd gekopieerd en bestudeerd.5
Parallellen tussen Ipuwer en het Werk van Mozes
De meest intrigerende aspecten van de Ipuwer-papyrus zijn de opvallende overeenkomsten met het bijbelse verslag van de Exodus en de plagen die Mozes over Egypte afriep.1 Hoewel de naam van Mozes zelf niet in de hiëratische tekst voorkomt, vertonen de beschreven fenomenen een symmetrie die moeilijk te negeren is.1
De Tien Plagen in de Egyptische Versie
Verschillende bijbelse plagen vinden een bijna letterlijke echo in de klachten van Ipuwer.7 Deze parallellen worden vaak gebruikt door onderzoekers die de historische kern van de Exodus willen onderbouwen met extra-bijbelse bronnen uit Leiden.5
Plaag (Exodus) | Bijbelse Beschrijving | Parallel in Papyrus Ipuwer |
De Eerste Plaag | De Nijl verandert in bloed; mensen kunnen niet drinken [Ex. 7:20]. | "De rivier is bloed... Mensen deinzen terug voor het proeven... en dorsten naar water".7 |
De Vijfde Plaag | Massale sterfte onder het vee [Ex. 9:3]. | "Alle dieren, hun harten wenen. Vee loeit... Het vee wordt aan zijn lot overgelaten".7 |
De Zevende Plaag | Hagel en vuur vernietigen de gewassen en bomen [Ex. 9:23-25]. | "Poorten, kolommen en muren worden door vuur verteerd... Bomen zijn vernietigd".7 |
De Negende Plaag | Een dikke duisternis bedekt het land [Ex. 10:22]. | "Het land is zonder licht".3 |
De Tiende Plaag | De dood van alle eerstgeborenen [Ex. 12:29]. | "De kinderen van prinsen worden tegen de muren gesmeten... De kinderen van prinsen worden uit de straten geworpen".6 |
De beschrijving van de rivier die in bloed verandert, wordt door critici vaak weggezet als een verwijzing naar het rode sediment van een extreem hoge Nijlvloed.1 Echter, de context in Ipuwer – waarbij de mensen dorst lijden en de sociale orde volledig instort – suggereert een veel dramatischer gebeurtenis dan een jaarlijkse overstroming.21 Bovendien spreekt de papyrus over vuur dat van boven komt en gebouwen vernietigt, wat nauw aansluit bij de beschrijving van de hagel vermengd met vuur in Exodus.7
De Vlucht van de Slaven en de Sociale Omwenteling
Een ander cruciaal element in de onderbouwing van het werk van Mozes is de vermelding van opstandige slaven en het plunderen van de Egyptische rijkdommen.6 Exodus 12:35-36 beschrijft hoe de Israëlieten zilveren en gouden voorwerpen van de Egyptenaren vroegen voordat ze vertrokken.23 Ipuwer klaagt op vergelijkbare wijze: "Inderdaad, arme mannen zijn de bezitters van rijkdom geworden... zij die zich geen sandalen konden veroorloven zijn nu bezitters van schatten".23
De papyrus spreekt ook over een "vlucht van ellendige slaven" en de chaos die ontstaat wanneer de lagere klassen de macht grijpen.1 Dit wordt door sommigen geïnterpreteerd als het Egyptische perspectief op de slavernij-omwenteling die door Mozes werd geleid.6 Ipuwer vermeldt dat de koning verloren is gegaan in ongebruikelijke omstandigheden, wat een vage maar intrigerende verwijzing zou kunnen zijn naar de ondergang van de farao in de Schelfzee.7
De Datering van Ipuwer en de Chronologie van de Exodus
Een van de grootste struikelblokken voor de identificatie van Ipuwer als een verslag van de Exodus is de chronologische discrepantie.1 Volgens de standaard egyptologische datering stamt het originele werk uit het Middenrijk (ca. 1850-1650 v.Chr.), terwijl de Exodus traditioneel rond 1446 v.Chr. of later in het Nieuwe Rijk wordt geplaatst.3
Wetenschappelijke Debatten in Leiden en Daarbuiten
In Leiden wordt veel onderzoek gedaan naar de datering van hiëratische teksten.25 De fysieke papyrus Leiden I 344 dateert uit de 19e Dynastie (13e eeuw v.Chr.), maar de taal is onmiskenbaar Midden-Egyptisch, wat wijst op een oorsprong die eeuwen ouder is.3
Er zijn verschillende theorieën om deze kloof te dichten:
Chronologische Revisie: Onderzoekers zoals Velikovsky en later Anne Habermehl suggereren dat de Egyptische tijdlijn moet worden ingekort.2 Zij beargumenteren dat de ineenstorting van het Middenrijk en de Exodus in werkelijkheid op hetzelfde moment plaatsvonden.2
Vroege Exodus: Sommige archeologen, zoals Titus Kennedy, pleiten voor een datering van de Exodus aan het einde van de 15e eeuw v.Chr., wat de kloof met de latere fasen van de Ipuwer-tekst verkleint.3
Linguïstische Kenmerken: De aanwezigheid van bepaalde voorzetsels zoals r-Ht ("onder gezag van") en de vermelding van de Medjay-politie wijzen volgens sommigen op een compositie in het vroege Nieuwe Rijk, wat beter zou passen bij de tijd van Mozes.3
Theorie | Datering Ipuwer | Relatie tot Mozes |
Klassieke Egyptologie | Middenrijk (12e Dynastie) | Geen relatie; zuiver literair werk.17 |
Chronologische Revisie | Einde Middenrijk = Exodus | Direct ooggetuigenverslag.5 |
Bijbels Literalisme | 15e Eeuw v.Chr. | Verslag van dezelfde natuurrampen.21 |
Patronen van Bewijs | Hyksos-periode | Egyptische reactie op de 'Aziatische' plaag.3 |
De 'Asiatics' in de Papyrus
Ipuwer klaagt veelvuldig over de 'Aziaten' (Setjet) die het land binnendringen en de controle overnemen.16 Critici van de Exodus-link wijzen erop dat de papyrus spreekt over Aziaten die Egypte binnkomen, terwijl de Israëlieten het land juist verlieten.18 Verdedigers van de link argumenteren echter dat het einde van de papyrus ontbreekt; de beschrijving van de binnendringende vreemdelingen zou de chaos kunnen beschrijven die ontstond nadat het centrale gezag was ingestort door de plagen, waardoor andere groepen (zoals de Hyksos) vrij spel kregen.11
'Een wereld op z'n kop': Deodicee en Maatschappelijke Rechtvaardigheid
Het werk 'Een wereld op z'n kop' (A World Upturned) biedt een diepgaande analyse van de theodicee in de Ipuwer-dialoog.5 Het onderzoekt de vraag wie verantwoordelijk is voor de ellende: de goden, de koning of de mensheid zelf.5 In de Egyptische context was dit een revolutionaire vraag. De farao werd geacht de goddelijke orde op aarde te garanderen; als hij faalde, wankelde het gehele religieuze systeem.17
De Verantwoordelijkheid van de Schepper
In de dialoog beschuldigt Ipuwer de 'Lord of All' ervan dat hij niet ingrijpt terwijl de schepping ten onder gaat.5 Dit thema van goddelijk stilzwijgen in tijden van lijden is een universeel literair motief dat we ook terugvinden in het boek Job en de Klaagliederen van Jeremia.17 De relevantie voor het werk van Mozes is hier dat de God van Israël in Exodus juist wel ingrijpt, maar op een manier die de Egyptische schepper-god lijkt te vernederen.1
De plagen kunnen worden gezien als een deconstructie van de Egyptische schepping:
Het water (de bron van leven) wordt bloed (dood).1
Het licht (Ra) wordt duisternis.3
De orde (Ma'at) wordt absolute chaos (Isfet).5
Dit proces van 'ont-schepping' dwingt de Egyptenaren om hun relatie met de 'Lord of All' opnieuw te evalueren. Voor de lezer van de papyrus in Leiden biedt dit een venster op een cultuur die geconfronteerd werd met de absolute grenzen van haar eigen macht en geloof.2
De Rol van Ipuwer als Historisch Figuur
Onderzoek heeft uitgewezen dat Ipuwer waarschijnlijk een echt historisch persoon was.10 Er is een fragment gevonden (het 'Daressy-fragment') op een reliëf uit een graf in Saqqara dat een zekere Ipuwer noemt als een hooggeplaatste ambtenaar.10 Dit versterkt het argument dat zijn klachten, hoewel poëtisch verwoord, geworteld zijn in een reële ervaring van nationale ontreddering.10 Als een tijdgenoot van de gebeurtenissen die Mozes teweegbracht, zou hij de aangewezen persoon zijn geweest om de 'Lord of All' ter verantwoording te roepen voor de ondergang van de Nijlvallei.10
De Betekenis van Leiden voor de Egyptische Archeologie
Het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden is niet zomaar een bewaarplaats voor deze papyrus; het is een instituut dat de brug slaat tussen de antieke wereld en de moderne wetenschap.20 De aanwezigheid van Papyrus 344 in de collectie maakt het voor onderzoekers mogelijk om direct contact te maken met de bron van deze controversiële parallellen.2
Toegankelijkheid en Onderzoek
Het museum biedt faciliteiten voor de studie van hiëratische teksten en organiseert regelmatig tentoonstellingen over het dagelijks leven en de religie van het oude Egypte.20 De collectie mummiekisten, beelden en sieraden vormt het fysieke decor waartegen de klaagzangen van Ipuwer moeten worden gelezen.20 Het begrijpen van de 'Lord of All' is onmogelijk zonder de majesteit van de kunst te zien die hij inspireerde, maar ook de fragiliteit van de beschaving die hij geacht werd te beschermen.1
Voor degenen die het werk van Mozes onderbouwd zien door de Ipuwer-papyrus, fungeert Leiden als een tastbaar bewijs dat de verhalen uit Exodus niet in een vacuüm ontstonden.5 De papyrus herinnert ons eraan dat grote catastrofes, of ze nu natuurlijk of bovennatuurlijk van aard zijn, een onuitwisbaar spoor achterlaten in de menselijke ziel en de geschreven geschiedenis.1
Conclusie: Een Dialoog over de Grens van de Tijd
De term 'Lord of All' (Neb-er-djer) en het werk 'Een wereld op z'n kop' vormen samen een krachtig narratief over macht, verantwoordelijkheid en de breekbaarheid van menselijke instituten.5 In de papyrus die in Leiden bewaard wordt, zien we een beschaving die tot aan de grens van haar bestaan wordt gedreven, een thema dat onlosmakelijk verbonden is met het bijbelse verhaal van de Exodus.1
Hoewel de academische wereld verdeeld blijft over de exacte datering en de aard van de parallellen, is de impact van de tekst onmiskenbaar.17 Ipuwer biedt ons een Egyptisch perspectief op een tijd van ongekende crisis, een tijd waarin de 'Heer tot aan de grens' leek te zwijgen terwijl de wereld zoals men die kende ophield te bestaan.10 De parallellen met de plagen van Mozes – van de bloedrode rivier tot de dood in de straten – suggereren een gedeelde herinnering aan een trauma dat de grenzen van taal en religie overschreed.1
Door deze teksten te bestuderen in het Rijksmuseum van Oudheden, blijven we deelnemen aan de eeuwenoude dialoog tussen de mens en zijn schepper, tussen orde en chaos, en tussen geschiedenis en geloof.2 De Ipuwer-papyrus blijft een van de meest fascinerende getuigen van een wereld die letterlijk op zijn kop werd gezet.5
Works cited
Does this Egyptian Papyrus Confirm the Biblical Plagues of Egypt ..., accessed on April 30, 2026, https://www.ancient-origins.net/artifacts-ancient-writings-news-history-archaeology-history-important-events/does-egyptian-papyrus
(PDF) The Ipuwer Papyrus and the Exodus - ResearchGate, accessed on April 30, 2026, https://www.researchgate.net/publication/329770320_The_Ipuwer_Papyrus_and_the_Exodus
The Ipuwer Papyrus: Eyewitness Account of the Exodus Plagues ..., accessed on April 30, 2026, https://armstronginstitute.org/1445-the-ipuwer-papyrus-eyewitness-account-of-the-exodus-plagues
Ipuwer Papyrus - World History Encyclopedia, accessed on April 30, 2026, https://www.worldhistory.org/image/5745/ipuwer-papyrus/
A World Upturned: Commentary on and Analysis of The Dialogue of Ipuwer and the Lord of All - ResearchGate, accessed on April 30, 2026, https://www.researchgate.net/publication/286515389_A_World_Upturned_Commentary_on_and_Analysis_of_The_Dialogue_of_Ipuwer_and_the_Lord_of_All
The Ipuwer Papyrus & the Exodus Narrative: Historical Echo or Literary Coincidence? : r/egyptology - Reddit, accessed on April 30, 2026, https://www.reddit.com/r/egyptology/comments/1khsikt/the_ipuwer_papyrus_the_exodus_narrative/
Papyrus Ipuwer - Theologienet.nl, accessed on April 30, 2026, https://theologienet.nl/bestanden/ipower-papyrus-10-plagen-egypte.pdf
accessed on April 30, 2026, https://www.reddit.com/r/EgyptianMythology/comments/1j87n4t/a_few_questions_about_egyptian_mythology/#:~:text=Nebertcher%2C%20or%20Neb%2Der%2D,Ra%20such%20as%20Pre%2DHarakhti.
A few questions about Egyptian mythology : r/EgyptianMythology - Reddit, accessed on April 30, 2026, https://www.reddit.com/r/EgyptianMythology/comments/1j87n4t/a_few_questions_about_egyptian_mythology/
THE IPUWER PAPYRUS AND THE EXODUS, accessed on April 30, 2026, https://www.ministrytoday.org/2019/Exodus/PDF/Lesson11-Ipuwer%20by%20Habermeh.pdf
Moses and the Exodus Chronological, Historical and Archaeological Evidence 1329445252, 9781329445253 - DOKUMEN.PUB, accessed on April 30, 2026, https://dokumen.pub/moses-and-the-exodus-chronological-historical-and-archaeological-evidence-1329445252-9781329445253.html
Mythological statues - PrintableArtForge, accessed on April 30, 2026, https://www.printableartforge.com/pages/mythological-statues
Genesis as ANE ripoff: Part9: Egyptian cosmogonic materials - A Christian Thinktank, accessed on April 30, 2026, https://www.christian-thinktank.com/gilgy07a.html
Gods with solar aspects during the Old Kingdom - Univerzita Karlova, accessed on April 30, 2026, https://dspace.cuni.cz/bitstream/handle/20.500.11956/118484/140083047.pdf?sequence=1
Ancient Egyptian Cosmovision Explained | PDF | Time | Monism - Scribd, accessed on April 30, 2026, https://www.scribd.com/document/691463331/ANCIENT-EGYPT
Egyptian Literary Compositions of the Middle Kingdom and Second Intermediate Period, accessed on April 30, 2026, https://www.ucl.ac.uk/museums-static/digitalegypt/literature/midegsummaries.html
The Admonitions of Ipuwer - World History Encyclopedia, accessed on April 30, 2026, https://www.worldhistory.org/article/981/the-admonitions-of-ipuwer/
Ipuwer Papyrus - Wikipedia, accessed on April 30, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Ipuwer_Papyrus
Egyptian Religion: An Overview - Encyclopedia.com, accessed on April 30, 2026, https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/egyptian-religion-overview
Rijksmuseum van Oudheden | Museum/nl\, accessed on April 30, 2026, https://www.museum.nl/nl/rijksmuseum-van-oudheden
Is there extra-biblical evidence of the ten plagues in Egypt? | GotQuestions.org, accessed on April 30, 2026, https://www.gotquestions.org/evidence-ten-plagues.html
THE SKEPTIC AND THE BELIEVER ON ``THE EXODUS`` - Arachim, accessed on April 30, 2026, https://arachimusa.org/ArticleDetail.asp?ArticleID=1701
Plagues of Egypt: Proved? | ArmstrongInstitute.org, accessed on April 30, 2026, https://armstronginstitute.org/159-plagues-of-egypt-proved
Passover in Egypt: Did the Exodus really happen? | Roger D. Isaacs - The Blogs, accessed on April 30, 2026, https://blogs.timesofisrael.com/passover-in-egypt-did-the-exodus-really-happen/
PHCENIX - ElectronicsAndBooks, accessed on April 30, 2026, https://electronicsandbooks.com/edt/manual/Magazine/P/Phoenix%20Ex%20oriente%20lux%20NL/phoenix10_1.pdf
The papyrus collection - Universiteit Leiden, accessed on April 30, 2026, https://www.universiteitleiden.nl/en/humanities/papyrological-institute/the-papyrus-collection
Rapport-final - Calaméo, accessed on April 30, 2026, https://www.calameo.com/books/000609284fef6301a7fd3
FROM FETISH TO GOD IN ANCIENT EGYPT, accessed on April 30, 2026, https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9781317792833_A23926518/preview-9781317792833_A23926518.pdf